Tương Thô ố, hay còn gọi là Thúa ố hoặc tương thối, là một đặc sản độc đáo của người Thái đen ở Sơn La. Món ăn này được ưa chuộng và phổ biến nhất ở xã Chiềng Sung, huyện Mai Sơn cũ. Từ “thúa” trong tiếng Thái có nghĩa là hạt đậu, còn “ố” là ủ, mô tả chính xác quy trình sản xuất loại tương đặc thù này. Tương Thô ố được làm từ hạt đậu tương luộc được ủ lên men, sau đó giã với các gia vị để tạo thành một loại nước chấm sền sệt và đặc sánh.
Để làm được tương ngon, người sản xuất phải chọn những hạt đậu đã được phơi kỹ, có màu trắng ngà, độ chắc mẩy, bóng đẹp, tròn đều và không bị mốc, nứt hay héo. Những nguyên liệu đầu vào đạt chất lượng sẽ giúp tương thêm thơm ngon. Chị Lò Thị Lưu, chủ một cơ sở làm tương thô ố ở bản Chiềng Đen, xã Chiềng Sung, tỉnh Sơn La, cho biết quy trình sản xuất tương không chỉ đòi hỏi sự tỉ mỉ mà còn cần kinh nghiệm lâu năm.
Quá trình làm tương thô ố bắt đầu với việc tuyển chọn kỹ càng hạt đậu tương. Sau khi được rửa sạch, đậu tương sẽ được hầm nhừ trong 10-12 tiếng, sau đó vớt ra và để ráo nước. Tiếp đến, đậu tương sẽ được ủ bằng lá chuối, đựng trong các vật dụng có độ thông thoáng, và đặt trên gác bếp hoặc nơi gần bếp để đậu lên men. Quá trình ủ kéo dài khoảng 3-4 ngày, tạo điều kiện cho đậu tương phát triển các vi khuẩn có lợi.
Sau khoảng 3-4 ngày ủ, đậu tương sẽ được đem giã nhuyễn cùng với tỏi, bột ớt, muối… Đây là công đoạn khó nhất, đòi hỏi kinh nghiệm của người làm để tránh làm tương bị hỏng hoặc mốc. Sau khi giã nhuyễn, tương sẽ được trộn với rượu và nước đun sôi để nguội, sau đó chia vào chai, lọ hoặc chum để bảo quản và sử dụng dần. Tương thô ố có thể ăn ngay sau khi giã, nhưng ngon nhất là ủ thêm khoảng 1 tuần nữa để các gia vị quyện vào nhau, dậy mùi đặc trưng.
Món ăn này có mùi thum thủm nhẹ, nhưng khi quen rồi sẽ rất ngon. Ở Sơn La, tương thô ố được sử dụng phổ biến trong các bữa cơm hàng ngày của người dân địa phương. Món ăn này có thể kết hợp với các món luộc, thịt luộc, hoặc dùng làm gia vị ướp thịt nướng, trộn trứng rồi đem chưng… đều ngon. Tương thô ố cần bảo quản nơi khô ráo, thoáng mát, tránh để ruồi nhặng bám vào. Tương để càng lâu càng ngon.
Món ăn này giống như một loại đồ chấm đa năng của người Thái, ăn kèm rau rừng hay đậu phụ rất ngon. Đối với người dân Sơn La, đặc biệt là đồng bào Thái đen, tương thô ố không chỉ là một món ăn mà còn là nét văn hóa đặc sắc, thể hiện sự khéo léo và tinh tế trong ẩm thực của người Thái.
